سلجوقى در بغداد ، رباط زوزنى در بصره ، رباط و خانقاه ماردين ، خانقاه ظاهر برقوق ، خانقاه ضميريه و خانقاه شميساطيّه در دمشق ، رباط صلاحيّه ، رباط الاثار ، رباط بكتمارى در قاهره و بسيارى از خانقاه‌هاى ايران اشاره كرد . بيمارستان‌هاى جهان اسلام - كه « مارستان » خوانده مىشدند - نيز ضمن درمان بيماران ، مراكز تحقيق و مطالعهء پزشكان به‌شمار مىرفته‌اند و كتابخانه‌هاى تخصصى داشته‌اند كه برخى از آنها عبارت‌اند از : مارستان فسطاط مصر ، مارستان الكبير منصورى قاهره ، مارستان مقتدرى بغداد ، مارستان نورى بغداد ، مارستان بلنسيّه در اندلس و بيمارستان رى . « 1 » مدارس به عنوان كانون‌هاى تعليم و تربيت ، يكى ديگر از پايگاه‌هاى تأسيس كتابخانه در جهان اسلام بوده است ؛ چنان‌كه كمتر مدرسه‌اى در حوزهء كشورهاى اسلامى را مىتوان يافت كه در آن كتابخانه‌اى تأسيس نشده باشد . شمارى از اين مدارس كه شهرت تاريخى داشته‌اند ، عبارت‌اند از : مدارس نظاميه ، جليليه ، فخريه ، مجاهديه ، مستنصريه ، فاخريه ، مسعوديه و جوزيه در بغداد ؛ مراد خانيه و قبهان در عماديه ؛ حساميه در ماردين ؛ صلاحيه ، عادليه ، ظاهريه ، جوانيه ، نورية الكبرى ، عمريه ، خياطين ، مراديه ، شميساطيه ، ياغوشيه ، خسرويه ، بادرائيه و رواحيه در دمشق ؛ سيفيه ، حلّاويه و شرفيه در حلب ؛ فاضليه ، ظاهريه ، كامليه ، طيبرسيه ، ملكيه ، صاحبيه و سلطانيه در قاهره ؛ خاتونيه ، ضميريه ، نظاميه ، عميديه و منصورى در مرو ؛ شاهرخيه در هرات ؛ نظاميه ، صابونى ، سعديه ، بيهقيه و عطا ملك جوينى در نيشابور ؛ مظفريه در تبريز ؛ تورانشاهى و قطبيه در كرمان ؛ نظاميه در اصفهان و صدها مدرسهء ديگر در سراسر شهرهاى مهم و معتبر جهان اسلام . شمارى از كتابخانه‌ها به صورت مستقل ، خارج از مساجد ، مشاهد ، بيمارستان‌ها و مدارس تشكيل يافته‌اند و به عناوينى مانند : دار العلم ، دار الكتب ، دار الحديث ، بيت الكتب و خزانة الحكمه شهرت داشته‌اند . اين نوع كتابخانه‌ها - كه به حالت عمومى و نيمه عمومى اداره مىشده‌اند - مراكز علمى و فرهنگى بوده‌اند كه در آنها تدريس ، تحقيق ، تأليف و ترجمه نيز انجام مىگرفته است . برخى از اين كتابخانه‌ها عبارت‌اند از : خزانة الحكمة ، متعلق به على بن يحيى منجم ، خزانة الحكمة ، متعلق به فتح بن خاقان . همراه با نهضت ترجمه ، كار تأليف علوم

--> ( 1 ) . على رفيعى ( علا مرودشتى ) ، « كتابخانه‌هاى جهان از عهد باستان تا عصر حاضر » ، درآمدى بر دايرة المعارف كتابخانه‌هاى جهان ، زير نظر سيد محمود مرعشى نجفى و على رفيعى ( علا مرودشتى ) ، قم ، 1374 ، ص 3 - 42 .